Allah ﷻ prijst de Profeet ﷺ in de Koran met de woorden: “En inderdaad, jij beschikt over een hoogstaand karakter” (Qalam 68:4). Allah ﷻ Zelf beschrijft de Profeet ﷺ als iemand met het meest volmaakte, mooiste en verheven karakter. Dit komt tot uiting in elk aspect van het leven van de Profeet ﷺ.
Het belang van akhlaaq, oftewel goed karakter, in de islam kan niet genoeg worden benadrukt. In de huidige samenleving denkt men bij religie vaak aan regels en voorschriften, beperkingen en rituele vormen van aanbidding. Zelfs moslims beperken de islam soms tot louter rituele daden. Over het algemeen denkt men bij het woord islam direct aan het gebed, vasten, het geven van liefdadigheid en het lezen van de Koran. Deze vormen van aanbidding zijn een fundamenteel onderdeel van de islam als levenswijze, maar zij vormen niet het geheel. In werkelijkheid ligt ons succes niet enkel in gebed, vasten, liefdadigheid of de hadj, maar in goede manieren die samengaan met deze vormen van aanbidding.
De Profeet ﷺ beschreef zelf het vervolmaken van goede zeden als de reden van zijn zending: “Ik ben slechts gezonden om het goede karakter te vervolmaken” (Ahmad ibn Hanbal, II, 381). Met deze uitspraak maakte de Profeet ﷺ duidelijk dat één van de belangrijkste doelen van zijn zending het vervolmaken van goed karakter was. Opmerkelijk is dat de vormen van aanbidding die in de islam zijn voorgeschreven, de mens juist helpen om een goed karakter te ontwikkelen.
Akhlāq bestaat niet slechts uit enkele manieren of eigenschappen, maar uit een geheel van prijzenswaardige karaktertrekken en deugden. Hieronder vallen onder andere: vrijgevigheid, geduld, vergevingsgezindheid, mildheid, kuisheid, rechtvaardigheid, zachtmoedigheid, nederigheid, recht, barmhartigheid, vriendelijkheid, eerlijkheid en moed. Daarnaast houdt goed karakter ook in dat men zich onder andere onthoudt van egoïsme, bespotting, afgunst, laster en schijnvertoon.
Wanneer iemand beleefd en respectvol is tegenover anderen, en nederig en zorgzaam is voor armen en behoeftigen, toont hij daarmee een goed karakter. De geleerden leggen uit dat de basis van goed karakter in de omgang met anderen is dat men hen geen schade berokkent. Daarbovenop vermijdt men alles wat anderen ergert of tot last is.
Gedurende zijn leven benadrukte de Profeet ﷺ het belang van goed karakter, zowel in woorden als in daden. Hij ﷺ zei: “De gelovigen met het meest volmaakte geloof zijn degenen met het beste karakter” (Abu Dawud, Kitab al-Sunnah, 15). En toen hij Muʿadh ibn Jabal (ra) als bestuurder naar Jemen stuurde, herinnerde hij hem eraan: “En toon goede manieren in jouw omgang met de mensen” (al-Tirmidhī, Kitab al-birr wa al-ṣilah, 1987).
Onze geliefde Profeet Mohammed ﷺ legde uit: “De [ware] moslim is degene voor wiens tong en hand andere moslims veilig zijn” (Bukhari en Muslim).
Daarom is iedere daad die anderen schaadt, ergert of tot last is, zonder geldige rechtvaardiging, een uiting van slecht karakter en in strijd met de soenna van de Boodschapper van Allah ﷺ. Wanneer wij de gedragsregels begrijpen die zijn voorgeschreven door de Profeet, die door Allah de Verhevene Zelf werd beschreven als iemand “met een geweldig karakter”, en wiens voorbeeld in de Koran werd geprezen als “het mooiste voorbeeld”, zien wij dat hun grondslag is om het maatschappelijk welzijn te bevorderen en liefde en barmhartigheid onder de mensheid te verspreiden.
De Profeet ﷺ spoorde anderen niet alleen aan tot goed karakter, maar liet ook praktisch zien hoe men dit moest toepassen. Hij ﷺ bezat zelf het allerbeste karakter. Alles wat hij over karakter onderwees, bracht hij zelf in praktijk. Alles wat de Koran vermeldt over karakter, belichaamde de Profeet ﷺ. Daarom zei A'ishah (ra), toen haar werd gevraagd naar het karakter van de Profeet ﷺ: “Zijn karakter was de Koran” (al-Bukhari, al-Adab al-Mufrad, 308). Hij was letterlijk een wandelende en sprekende Koran.
Al-Ḥafiẓ Ibn Ḥajar (rahimullah) omschreef adab als het verrichten en uitspreken van prijzenswaardige daden en woorden en het aannemen van een verheven en prachtig karakter (Fatḥ al-Bari, deel 10, p. 414).
Laten wij dit in een tijd van afleiding en verdeeldheid zeker niet vergeten. Juist nu is het des te belangrijker om een goed voorbeeld te zijn, temeer omdat wij leven te midden van niet-moslims. Dit alles zonder onze islamitische identiteit te verliezen, zonder de religie te verwateren en zonder de vastgestelde regels te overtreden.
Daarom dienen wij bewust te streven naar een voortreffelijk karakter en goede manieren, naar het voorbeeld van onze geliefde Profeet ﷺ.