Imam al-Ghazali (1058 tot 1111) is een van de meest gelezen geleerden uit de islamitische geschiedenis. Zijn bekendste werk, de Ihya Ulum al-Din, wordt al negen eeuwen gelezen door mensen die hun aanbidding en hun karakter willen verdiepen. Maar met welk boek van al-Ghazali begin je? In dit artikel lees je wie hij was, wat hij schreef en hoe veel lezers zijn werk stap voor stap ontdekken.
Wie was Imam al-Ghazali?
Abu Hamid Muhammad al-Ghazali werd in 1058 geboren in Tus, een stad in het noordoosten van het huidige Iran. Hij studeerde onder meer bij Imam al-Juwayni in Nishapur, een van de grote geleerden van zijn tijd. Rond 1091 werd hij hoogleraar aan de Nizamiyya in Bagdad, destijds de bekendste onderwijsinstelling van de islamitische wereld. Zijn lessen trokken grote groepen studenten.
Juist op het hoogtepunt van zijn loopbaan raakte hij in een diepe innerlijke crisis. Hij twijfelde of zijn kennis en zijn bedoelingen wel oprecht waren, en kon op een gegeven moment niet meer lesgeven. In 1095 verliet hij Bagdad. Jarenlang trok hij rond, onder meer naar Damascus, Jeruzalem en Mekka voor de Hadj, en wijdde hij zich aan aanbidding, bezinning en het zuiveren van zijn hart. In die periode schreef hij zijn hoofdwerk. Later gaf hij nog enige tijd les in Nishapur. Hij overleed in 1111 in zijn geboortestad Tus.
Al-Ghazali kreeg de eretitel Hujjat al-Islam, "het bewijs van de islam". Hij volgde in het recht de sjafi'itische school en in de geloofsleer de ash'aritische. Het meest bekend werd hij door de manier waarop hij kennis van de wet (fiqh) verbond met de innerlijke kant van de religie: oprechtheid, nederigheid en de zuivering van het hart.
Wist je dat? Al-Ghazali beschreef zijn eigen crisis en zoektocht in een kort autobiografisch boek, al-Munqidh min ad-Dalal ("De redder uit de dwaling"). Het geldt als een van de vroegste spirituele autobiografieën uit de wereldliteratuur.
De Ihya Ulum al-Din: zijn bekendste werk
De titel Ihya Ulum al-Din betekent "Het tot leven wekken van de religieuze wetenschappen". Al-Ghazali vond dat veel geleerden van zijn tijd de regels van de religie goed kenden, maar de geest erachter uit het oog waren verloren. Met de Ihya wilde hij die twee weer bij elkaar brengen.
Het werk bestaat uit vier delen van elk tien boeken:
- Daden van aanbidding (al-Ibadat): kennis, geloofsleer, reinheid, het gebed, zakat, vasten, de Hadj, Koranrecitatie, dhikr en dua.
- Gewoonten van het dagelijks leven (al-Adat): eten, huwelijk, werk en handel, vriendschap, reizen en omgang met anderen.
- Wat de mens ten gronde richt (al-Muhlikat): de kwalen van het hart, zoals woede, afgunst, hebzucht, hoogmoed en het zoeken naar aanzien.
- Wat de mens redt (al-Munjiyat): berouw, geduld en dankbaarheid, vrees en hoop, oprechtheid, godsvertrouwen (tawakkul) en de gedachte aan de dood.
Bij elke handeling vraagt al-Ghazali niet alleen hoe je iets doet, maar ook waarom, en wat het met je hart doet. Dat maakt het boek voor veel lezers zo persoonlijk.
Goed om te weten Niet alle overleveringen in de Ihya zijn even sterk. De hadithgeleerde Zayn al-Din al-Iraqi schreef er later een studie bij waarin hij de herkomst en betrouwbaarheid van de aangehaalde hadith per stuk beoordeelt. Veel moderne uitgaven nemen zijn opmerkingen over.
Andere bekende werken van al-Ghazali
Naast de Ihya schreef al-Ghazali tientallen werken. Een paar daarvan worden nog altijd veel gelezen.
- Kimiya-yi Sa'adat, De alchemie van het geluk. Een kortere, in het Perzisch geschreven versie van de gedachten uit de Ihya, voor een breder publiek. Centraal staan zelfkennis en de vraag hoe een mens via zijn hart dichter bij Allah komt.
- Ayyuha al-Walad, O jongen of O mijn zoon. Een brief aan een student die hem om advies vroeg. In ruim veertig pagina's gaat het over kennis die tot daden moet leiden, oprechtheid en de voorbereiding op het hiernamaals.
- Bidayat al-Hidaya, Het begin van de leiding. Een praktisch handboek voor de dag, van het opstaan tot het slapengaan, dat ook wel de kleine Ihya wordt genoemd.
- al-Munqidh min ad-Dalal. Zijn autobiografie, over zijn twijfel en zijn weg naar innerlijke zekerheid.
- Tahafut al-Falasifa. Een filosofisch werk waarin hij de opvattingen van de filosofen van zijn tijd kritisch bespreekt. Dit is vooral interessant voor wie zich in de geschiedenis van de filosofie verdiept.
Met welk boek van al-Ghazali begin je?
Er is geen vaste volgorde. Wel zie je dat veel lezers op een van de volgende manieren instappen.
Wil je eerst kennismaken: begin kort
De brief Ayyuha al-Walad is een veelgekozen eerste stap. Hij is kort, persoonlijk en laat meteen zien waar het al-Ghazali om gaat. In het Nederlands verscheen hij als Oh mijn zoon, adviezen aan jongeren. Wie meer zoekt naar innerlijke rust en zelfkennis, begint vaak met Alchemie van Geluk.
Wil je de Ihya leren kennen: kies een samenvatting
De volledige Ihya is omvangrijk. Al vroeg maakten geleerden er daarom samenvattingen van. Ibn al-Jawzi bewerkte het werk tot Minhaj al-Qasidin, en Ibn Qudama al-Maqdisi vatte dat weer samen in een beknopte versie. Die samenvatting is in het Nederlands verkrijgbaar in delen. Deel 1, Wijsheden achter aanbidding, behandelt de diepere betekenis van kennis, reiniging en gebed, zakat, vasten, de Hadj, de Koran, dhikr en dua. Deel 2 gaat over de rechten en plichten in sociale relaties.
Lees je Turks of Arabisch: het volledige werk
Voor Turkstalige lezers is het werk van al-Ghazali, of Imam Gazali, ruim beschikbaar. Er zijn complete uitgaven van de Ihya in meerdere delen, en losse boeken die elk één thema uit de Ihya behandelen, zoals het boek over kennis, de toestanden van het hart, geduld en dankbaarheid, en dhikr en dua. In de collectie Imam Gazali staan deze Turkstalige uitgaven bij elkaar, waaronder de Ihya Ulum ad-Din in vier delen.
Een mogelijke leesweg
Veel lezers houden ongeveer deze volgorde aan:
- Een kort werk, zoals Oh mijn zoon, om de toon en het denken van al-Ghazali te leren kennen.
- De alchemie van het geluk, voor de kern van zijn gedachten over het hart en zelfkennis.
- Een samenvatting van de Ihya, om het hele bouwwerk te overzien.
- Daarna, voor wie verder wil, losse boeken uit de Ihya of het volledige werk, vaak samen met een leraar of in een studiekring.
Waarom lezen mensen al-Ghazali nog steeds?
Al-Ghazali schreef negen eeuwen geleden, maar de vragen die hij stelt klinken herkenbaar. Hoe blijf je oprecht als anderen je prijzen? Waarom voelt een gebed soms leeg? Hoe ga je om met jaloezie, of met de neiging om op anderen neer te kijken? Hij beschrijft zulke innerlijke kwesties met een eerlijkheid die veel lezers raakt, omdat hij ze eerst bij zichzelf herkende.
Daarnaast biedt zijn werk een brug tussen de uiterlijke regels en de innerlijke beleving. Wie de regels van het gebed kent, ontdekt bij al-Ghazali waarom concentratie en nederigheid daarbij horen. Dat maakt zijn boeken geschikt voor wie al een basis heeft en verder wil groeien. Meer boeken over innerlijke groei en karakter vind je in de collectie Islamitisch gedrag en fatsoen (Adab).
De meeste lezers ontdekken al-Ghazali niet in één keer. Ze lezen een hoofdstuk, leggen het boek weg en komen er maanden later op terug. Dat past bij wat hij zelf schreef: kennis krijgt pas waarde als je ermee aan de slag gaat.
